Interpelacja w sprawie planowanego podatku od nadzwyczajnych zysków w sektorze paliwowym

Interpelacja posła Janusza Kowalskiego z dnia 30 czerwca 2026 roku w sprawie planowanego podatku od nadzwyczajnych zysków w sektorze paliwowym.

Rząd chce wprowadzić nowy podatek od tzw. nadzwyczajnych zysków w sektorze paliwowym i niezależnie od tego, jak go nazwiemy, pojawia się bardzo poważny problem – projektowane przepisy ustawy mają działać wstecz.

Najpierw przedsiębiorcy prowadzą działalność według obowiązujących przepisów, a później państwo mówi: jednak zmieniamy zasady i każemy zapłacić dodatkowy podatek za okres, który już minął. To jest nie tylko zły sygnał dla przedsiębiorców. To jest podważanie podstawowej zasady pewności prawa i zaufania obywateli do państwa.

Co więcej, mamy już doświadczenia z podobnymi rozwiązaniami. Przykładem jest Jastrzębska Spółka Węglowa. Spółka do dziś kwestionuje zasadność pobrania nadzwyczajnej składki i walczy o odzyskanie tych środków. Jednocześnie znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej i prowadzi działania oszczędnościowe. To pokazuje, że decyzje podejmowane pod hasłem „jednorazowego obciążenia nadmiarowych zysków” mogą wywoływać skutki odczuwalne przez lata.

Mając na uwadze powyższe, poseł Janusz Kowalski zwrócił się o odpowiedź na następujące pytania:

1. Dlaczego rząd po raz kolejny proponuje rozwiązanie, które w praktyce działa wstecz?

2. Czy przeprowadzono analizę ryzyka prawnego związanego z takim rozwiązaniem, zwłaszcza w świetle doświadczeń Jastrzębskiej Spółki Węglowej i prowadzonych przez nią działań zmierzających do odzyskania pobranych środków?

3. I wreszcie – czy rząd przeanalizował, jakie skutki dla inwestycji i bezpieczeństwa energetycznego państwa może mieć sytuacja, w której przedsiębiorcy nie mają pewności, że reguły podatkowe obowiązujące dziś nie zostaną zmienione jutro ze skutkiem wstecznym?

Oto odpowiedź Ministerstwa Finansów z dnia 17 lipca 2026 roku:

Ad 1. Rząd funkcjonujący w obecnej, X kadencji Sejmu nie uchwalił dotychczas

żadnej instytucji prawa podatkowego, która przewidywałaby obowiązek rozliczenia

podatku z mocą wsteczną. Odnosząc się do użytego przez Pana Posła sformułowania „po raz kolejny", pozwalam sobie odczytać je jako możliwe nawiązanie do podjętej w przeszłości interwencji wprowadzającej składkę solidarnościową, stanowiącej również rodzaj daniny od nadzwyczajnych zysków. Za takim odczytaniem intencji Pana Posła przemawia również pojawiające się w dalszej części interpelacji odwołanie do przypadku Jastrzębskiej Spółki Węglowej S.A. — jedynego podmiotu, wobec którego znalazł zastosowanie przywołany instrument. Jeżeli właściwie odczytałem intencje Pana Posła, uprzejmie wskazuję, że składka solidarnościowa została wdrożona na mocy art. 29a ustawy o środkach nadzwyczajnych mających na celu ograniczenie wysokości cen energii elektrycznej. Istotą przywołanego rozwiązania było ustanowienie obowiązku zapłaty jednorazowej daniny obliczonej w odniesieniu do dochodów lub zysków osiągniętych przez adresatów tej regulacji w 2022 r. W tym miejscu należy zauważyć, że choć podstawą obliczenia składki solidarnościowej były wyniki finansowe osiągnięte w 2022 r., to sama instytucja została wprowadzona na podstawie ustawy z 16 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach służących ochronie odbiorców energii elektrycznej w 2023 roku w związku z sytuacją na rynku energii elektrycznej oraz niektórych innych ustaw, wchodząc w życie 19 września 2023 r. Przywołane daty wskazują, że danina ta została uchwalona z inicjatywy Rady Ministrów funkcjonującej w poprzedniej IX kadencji Sejmu. Niezależnie od powyższego należy podkreślić, że uchwalony 3 lipca 2026 r. podatek od nadzwyczajnych zysków stanowi bezpośrednią odpowiedź na nagłą, gwałtowną i całkowicie nieprzewidywalną destabilizację światowych i krajowych rynków energii, wywołaną konfliktem zbrojnym na Bliskim Wschodzie oraz blokadą Cieśniny Ormuz w pierwszym kwartale 2026 r. Zdarzenia te wykreowały po stronie wąskiej grupy przedsiębiorców korzyści o charakterze renty ekonomicznej, tj. umożliwiły osiągnięcie zysków niewynikających z podejmowanych decyzji zarządczych, zwiększania efektywności działalności lub wzrostu innowacyjności. Reakcja legislacyjna na tego typu zjawiska z samej swojej istoty musi mieć charakter następczy. Ustawodawca nie ma obiektywnej możliwości wdrożenia tego typu rozwiązań na przyszłość, ponieważ ekonomicznie i funkcjonalnie byłyby to już zupełnie inne zyski niż te, które realnie powstały w wyniku nadzwyczajnego wstrząsu geopolitycznego. Innymi słowy, danina o tak specyficznym charakterze z samej swojej istoty pozostaje w pozornej sprzeczności z zakazem retroakcji, gdyż jej celem jest redystrybucja korzyści, które już zaczęły się kumulować w wyniku nagłej anomalii. Pojawienie się, skala oraz moment wystąpienia nadzwyczajnych zysków – których opodatkowanie stanowi istotę uchwalonej niedawno ustawy – są z natury rzeczy niemożliwe do przewidzenia, zanim korzyści te faktycznie się nie zmaterializują.

Ad 2. Prace nad projektem ustawy prowadzone były z zachowaniem pełnego rygoru procesu legislacyjnego. Projekt przeszedł przez wszystkie właściwe etapy weryfikacji — od analiz wewnętrznych i prac prowadzonych w ramach resortu finansów, przez uzgodnienia międzyresortowe i konsultacje przeprowadzone z szerokim udziałem interesariuszy, kontrolę Rządowego Centrum Legislacji, aż po ocenę na etapie parlamentarnym. Na każdym z tych etapów formułowane były uwagi, w tym dotyczące skutków prawnych proponowanych rozwiązań, a ich rozstrzygnięcie znalazło odzwierciedlenie w ostatecznym kształcie ustawy. Zakres konsultacji publicznych był szeroki. Do wyrażenia stanowiska zaproszono przedstawicieli sektora paliwowego, organizacje reprezentujące przedsiębiorców, partnerów społecznych oraz środowiska eksperckie. Zgłoszone w tym trybie uwagi — w tym również te odnoszące się do kwestii poruszonych przez Pana Posła w interpelacji — były przedmiotem szczegółowej analizy, a odniesienie się do nich znalazło odzwierciedlenie w raporcie z konsultacji, dostępnym dla wszystkich zainteresowanych. Odnosząc się bezpośrednio do przywołanego przez Pana Posła przykładu Jastrzębskiej Spółki Węglowej S.A., pragnę — przy pełnym szacunku dla toczących się w tej sprawie postępowań — zwrócić uwagę, że bezpośrednie przenoszenie doświadczeń tego przedsiębiorstwa na grunt obecnej regulacji może okazać się nieadekwatne. Oba rozwiązania różnią się w sposób istotny zarówno konstrukcją, zakresem podmiotowym, jak i okolicznościami gospodarczymi, które leżały u podstaw ich wprowadzenia. W praktyce przesłanki obowiązku uiszczenia składki solidarnościowej, określone w przepisach wprowadzonych w 2023 r., spełniał wyłącznie jeden podmiot, tj. Jastrzębska Spółka Węglowa S.A. Uchwalony 3 lipca 2026 r. podatek od nadzwyczajnych zysków ma znacznie szerszy krąg adresatów, obejmując ogół podmiotów prowadzących działalność w zakresie wytwarzania i obrotu paliwami, które w okresie objętym ustawą osiągnęły zyski wykraczające poza standardowy poziom rentowności. Z tego względu doświadczenia związane ze składką solidarnościową oraz sytuacja Jastrzębskiej Spółki Węglowej S.A. nie mogą być automatycznie uznawane za punkt odniesienia dla oceny podatku będącego przedmiotem zapytania Pana Posła. Nie oznacza to jednak, że wskazane doświadczenia pozostają bez znaczenia. Przeciwnie — zostały one uwzględnione w toku prac nad projektem poprzez dążenie do precyzyjnego określenia zakresu daniny, ukierunkowanie jej na opodatkowanie wyłącznie nadzwyczajnych zysków, a także odpowiednie ukształtowanie sposobu ustalania podatku oraz mechanizmów zabezpieczających podatników przed nadmiernym obciążeniem.

Ad 3. Odnosząc się do pytania dotyczącego wpływu ustawy na inwestycje i bezpieczeństwo energetyczne, pragnę jeszcze raz podkreślić, iż podatek od nadzwyczajnych zysków został skonstruowany w taki sposób, aby objąć daniną wyłącznie tę część wyniku przedsiębiorstw, która ma charakter nadzwyczajny i jest następstwem zewnętrznego wstrząsu podażowego. Wyrazem tego jest ukierunkowanie omawianej daniny na opodatkowanie jedynie tej części zysku podatnika, która przekracza poziom odpowiadający normalnym warunkom rynkowym. Dalszą gwarancją jest zastosowanie dwudziestoprocentowego buforu bezpieczeństwa wynikającego z zasad ustalania marży referencyjnej. Mechanizm podatku od nadzwyczajnych zysków został ponadto zaprojektowany z myślą o zachowaniu proporcjonalności i nieingerencji w działalność podatnika w stopniu wyższym niż to konieczne. Tym samym do wyłącznej dyspozycji podatnika pozostawiono adekwatną część zysków uzyskanych w związku z nadzwyczajnym wzrostem marż handlowych i rafineryjnych. W kontekście pytania o konsekwencje regulacji w wymiarze inwestycyjnym należy podkreślić, że uzyskiwane przez niektóre przedsiębiorstwa sektora paliwowego na skutek kryzysu na Bliskim Wschodzie wysokie czy wręcz rekordowe wyniki finansowe mają charakter nadzwyczajnych zysków przede wszystkim z perspektywy samych przedsiębiorstw, które je uzyskały. Oznacza to, że zyski te nie zostały wcześniej wkalkulowane w plany inwestycyjne ani zaliczone w poczet budżetów przeznaczonych na rozwój, nie były również podstawą decyzji o zaangażowaniu środków w rozbudowę mocy wytwórczych, infrastruktury czy zdolności magazynowych — ich wystąpienie nie było bowiem możliwe do przewidzenia. Uzupełniająco pragnę zauważyć, że nie sposób z góry zakładać, iż nadzwyczajne zyski, gdyby pozostały w całości w dyspozycji przedsiębiorstw, zostałyby przeznaczone na cele inwestycyjne. Środki te mogłyby zostać rozdysponowane także w inny sposób, w tym przeznaczone na transfery do właścicieli przedsiębiorstw. W sytuacji, w której państwo — a więc ogół podatników — ponosi ciężar finansowania działań osłonowych, pozostawienie nadzwyczajnych zysków w rękach wąskiej grupy beneficjentów mogłoby budzić wątpliwości z perspektywy sprawiedliwego podziału kosztów kryzys. Trudno byłoby bowiem racjonalnie uzasadnić taki sposób rozłożenia skutków kryzysu, w którym koszty działań podejmowanych w interesie publicznym ponoszone są przez ogół społeczeństwa, podczas gdy wąska grupa przedsiębiorców czerpie nadzwyczajne korzyści wynikające z tych samych okoliczności gospodarczych. Taki stan pozostawałby również w sprzeczności zarówno z zasadą solidaryzmu społecznego, jak i z zasadą sprawiedliwości podatkowej, której jednym z aspektów jest współmierność obciążenia podatkowego do rzeczywistej zdolności płatniczej podatnika. W świetle powyższych argumentów uchwalona 3 lipca 2026 r. ustawa o podatku od nadzwyczajnych zysków nie osłabia możliwości inwestycyjnych przedsiębiorstw ani, w konsekwencji, bezpieczeństwa energetycznego państwa. Poprzez proporcjonalne rozłożenie ciężarów kryzysu niniejsza ustawa wzmacnia zaufanie do instytucji państwa oraz przekonanie o sprawiedliwości systemu podatkowego, potwierdzając zdolność państwa do działania w sposób spójny i oparty na zasadach sprawiedliwości fiskalnej.

Źródło: https://www.sejm.gov.pl