Interpelacja w sprawie wysokości wydatków sztywnych w latach 2026-2030
Interpelacja posła Janusza Kowalskiego z dnia 11 sierpnia 2025 roku w sprawie wysokości wydatków sztywnych w latach 2026-2030.
Z uwagi na rekordowy deficyt budżetowy i znaczny wzrost długu publicznego istotnym problemem w następnych latach stanie się ograniczenie nadmiernych wydatków budżetowych. W tym kontekście istotne są wykorzystywane przez Ministra Finansów i Gospodarki pojęcia wydatków sztywnych i elastycznych, które pomagają określić poziom rzeczywistej swobody parlamentu w kreowaniu wydatków publicznych.
Mając na uwadze powyższe, poseł Janusz Kowalski zwrócił się o odpowiedź na następujące pytania:
- Jak kształtował się poziom wydatków sztywnych w budżecie państwa w latach 2021-2025? Proszę o podanie kwoty oraz % wydatków całego budżetu dla każdego roku osobno oraz wyszczególnienie tych wydatków.
- Jak kształtował się poziom wydatków sztywnych w sektorze instytucji rządowych i samorządowych w latach 2021-2025? Proszę o podanie kwoty oraz % wydatków całego budżetu dla każdego roku osobno oraz wyszczególnienie tych wydatków
- Jak według prognoz rządowych będzie kształtował się poziom wydatków sztywnych w budżecie państwa w latach 2026-2030? Proszę o podanie kwoty oraz % wydatków całego budżetu dla każdego roku osobno oraz wyszczególnienie tych wydatków.
- Jakie wydatki sztywne realizowane są poza budżetem państwa lub poza ustawą budżetową? Proszę o wskazanie tych wydatków i podanie ich szacunkowych kwot na lata 2026-2030, w tym dla każdego roku osobno.
- Jak według prognoz rządowych będzie kształtował się poziom wydatków sztywnych w sektorze instytucji rządowych i samorządowych w latach 2026-2030? Proszę o podanie kwoty oraz % wydatków całego budżetu dla każdego roku osobno oraz wyszczególnienie tych wydatków.
- Czy Ministerstwo Finansów prowadzi działania mające na celu zredukowanie poziomu wydatków sztywnych? Proszę o wskazanie działań podjętych od 2024 r. oraz opis ich skutków.
- Proszę o informacje dotyczące przeglądów wydatków od 2024 r., ich skutków oraz planowanych przeglądów w przyszłości. Czy Ministerstwo Finansów posiada strategię dotyczącą przeglądów wydatków?
Oto odpowiedź Ministerstwa Finansów z dnia 12 listopada 2025 roku:
Ad 1–6
Nie ma definicji legalnej terminu „wydatki sztywne”, co oznacza, że pojęcie to nie zostało zdefiniowane na poziomie aktu prawnego. Niezależnie od powyższego w doktrynie można wyróżnić kilka cech wspólnych wydatków sztywnych, w tym m.in. to, że wydatki sztywne stanowią co do zasady wydatki, których ponoszenie jest obowiązkowe (obligatoryjne), tj. prawnie zdeterminowane, a ich wysokość wynika z ustaw innych niż ustawa budżetowa lub wcześniej podjętych zobowiązań, ujętych w ramy prawne (w postaci np. aktu prawnego, wyroku czy umowy międzynarodowej).
Wydatki te nie zależą zatem w krótkim okresie od dyskrecjonalnych decyzji rządu, a w konsekwencji ich wysokość nie może być dowolnie regulowana przez rząd. Z kolei za tzw. wydatki elastyczne uznaje się te wydatki, których wysokość nie jest wskazana w odrębnych ustawach (nie jest prawnie zdeterminowana). Rząd może oddziaływać na ich wysokość zasadniczo w sposób bezpośredni. Należą do nich m.in. wydatki budżetu państwa na dotacje celowe dla jednostek samorządu terytorialnego (JST) o charakterze fakultatywnym czy też wydatki rzeczowe jednostek budżetowych.
Powyższy podział nie jest jednak podziałem uniwersalnym oraz obowiązuje zasadniczo jedynie w krótkim okresie, tj. w perspektywie najbliższego cyklu budżetowego obejmującego okres najbliższego roku kalendarzowego (należy przy tym mieć na uwadze, że niektóre obszary wydatkowe są ze swej natury nieelastyczne, np. wydatki z tytułu kosztów obsługi długu publicznego).
Na poziomie sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz na poziomie sektora finansów publicznych nie jest możliwe precyzyjne określenie poziomu wydatków sztywnych. Oprócz wyżej wymienionych przesłanek wynika to także m.in. z ograniczeń wynikających ze sprawozdawczości poszczególnych jednostek wchodzących w skład tych sektorów (część z nich sprawozdaje się w układzie wzorowanym na rachunku zysków i strat, co powoduje, że ich sprawozdawczość nie dostarcza informacji pozwalających na jednoznaczną identyfikację wydatków sztywnych), przenikania się regulacji prawnych dotyczących tego samego wydatku.
Przykład: świadczenia pieniężne z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy są uwzględniane w wydatkach do obliczenia wskaźnika wydatków na obronę narodową. Ale w ramach tej grupy wydatków mogą być też ujmowane pewne wydatki elastyczne, jak np. wydatki na promocję zachęcającą do wstąpienia do Wojsk Obrony Terytorialnej, kwestii tzw. „końcowego wydatku”.
Dla przykładu subwencje przekazywane z budżetu państwa jednostkom samorządu terytorialnego są wydatkiem sztywnym budżetu państwa, ale JST ma swobodę w wydatkowaniu tych środków. Wydatek sztywny na poziomie podmiotu sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz sektora finansów publicznych nie musi być zatem wydatkiem sztywnym na poziomie sektora jako całości.
Niezależnie od powyższego należy wskazać, że do najważniejszych kategorii wydatków sztywnych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych oraz jednostek sektora finansów publicznych można zaliczyć m.in. wydatki ponoszone w ramach obowiązkowych ubezpieczeń społecznych realizowane z FUS i Funduszu Emerytalno-Rentowego (wypłacalność świadczeń gwarantowana jest przez państwo), wydatki budżetu państwa z tytułu wypłaty 13. i 14. emerytury, wydatki ponoszone na ochronę zdrowia za pośrednictwem NFZ (ze wskazanymi minimalnymi poziomami procentowymi PKB), wydatki na obronę narodową (co najmniej 3% PKB od 2023 r.), subwencje ogólne dla JST, świadczenia 800+, Program „Dobry Start”, dotacje celowe na finansowanie świadczeń rodzinnych, świadczenie wspierające, Program „Mama 4+”, wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej czy obsługę długu Skarbu Państwa.
Wymaga podkreślenia fakt, iż ustawa budżetowa zawiera — poza dochodami, wydatkami, przychodami i rozchodami — także plany finansowe jednostek pozabudżetowych, takich jak państwowe fundusze celowe, agencje wykonawcze, instytucje gospodarki budżetowej oraz państwowe osoby prawne.
Najistotniejszą jednostką pozabudżetową jest FUS, z którego finansowane są świadczenia z ubezpieczeń społecznych (emerytalnego, rentowych, chorobowego i wypadkowego). W projekcie ustawy budżetowej na 2026 r. wydatki FUS planowane są na 500.668.999 tys. zł, co odpowiada ok. 54% łącznych wydatków budżetu państwa. Plan FUS jest co roku załącznikiem do ustawy budżetowej.
Prognozy krótkoterminowe i długoterminowe (do 2080 r.) dotyczące FUS są dostępne na stronach ZUS.
Odnosząc się do struktury wydatków budżetu państwa, należy wskazać, że udział wydatków sztywnych i elastycznych może ulegać zmianom. Ostrożnie szacuje się, że poziom wydatków elastycznych w ostatnich latach nie przekraczał kilku, a szeroko ujmując – kilkunastu procent. Resztę stanowiły wydatki sztywne.
W kolejnych latach struktura ta nie powinna ulec istotnym zmianom, choć wpływ na to będzie mieć prowadzona polityka społeczno-gospodarcza rządu oraz odpowiedź na wyzwania geopolityczne przy utrzymaniu stabilności finansów publicznych.
W kontekście działań redukujących poziom wydatków sztywnych należy wskazać, że Rada Ministrów 8 października 2024 r. przyjęła „Średniookresowy plan budżetowo-strukturalny na lata 2025–2028”. Kluczowy element stanowi ścieżka wydatków do 2028 r., której utrzymanie ma doprowadzić do obniżenia deficytu nominalnego poniżej 3% PKB w 2028 r. i stopniowej redukcji długu.
Plan nie ma charakteru jednorocznego — wdraża się go poprzez kolejne ustawy budżetowe. Co roku, do 30 kwietnia, publikowany jest raport z wdrażania Planu. Obejmuje on m.in. ocenę postępu realizacji ścieżki wydatków i wdrożonych działań. Pierwsze sprawozdanie zostało przyjęte 29 kwietnia 2025 r.
Dokumenty te są dostępne na stronach Ministerstwa Finansów.
Ad 7
Przeglądy wydatków wprowadzono do ustawy o finansach publicznych w 2023 r., a na podstawie obowiązujących przepisów są prowadzone od 2024 r. Zgodnie z art. 175b ust. 1 minister właściwy ds. finansów sporządza plan przeglądu wydatków po zasięgnięciu opinii dysponentów części budżetowych oraz odpowiednich organów nadzorujących.
Plan określa m.in.: okres obowiązywania, jednostki objęte przeglądem oraz jego zakres. W uzasadnionych przypadkach możliwe jest przeprowadzenie przeglądu doraźnego, poza planem.
Aktualny plan (lipiec 2024 – grudzień 2026) przewiduje przeglądy dotyczące:
- instytucji kultury,
- opieki długoterminowej,
- wsparcia osób z niepełnosprawnościami oraz ich rodzin,
- Programu „Czyste Powietrze” i ulgi termomodernizacyjnej.
Minister Finansów i Gospodarki nie sformułował odrębnej strategii przeglądów wydatków — obecne przepisy są wystarczające. Każdy przegląd kończy się uzgodnieniem propozycji zmian dotyczących jakości, struktury lub poziomu wydatków. Decyzje o wdrożeniu podejmuje odpowiedni dysponent lub organ nadzorujący.
Minister finansów monitoruje wykorzystanie propozycji i sporządza cykliczne sprawozdania. Sprawozdanie obejmujące działania wynikające z przeglądów z lat 2024–2025 ma powstać do 31 maja 2026 r.
Źródło: www.sejm.gov.pl
Janusz Kowalski, Poseł na Sejm RP 👍
Bądźmy w kontakcie:
▶ YouTube
▶ Facebook
▶ Tik Tok
▶ Twitter
▶ Threads
▶ Instagram
▶ Linkedin
👉 NAPISZ DO MNIE: kontakt@januszkowalski.pl
