Interpelacja w sprawie usunięcia pozostałych w Polsce pomników komunistycznych

Interpelacja posła Janusza Kowalskiego z dnia 20 marca 2024 roku w sprawie usunięcia pozostałych w Polsce pomników komunistycznych.

Pomniki komunistyczne stanowią bolesne wspomnienie okresu totalitaryzmu, który naruszał podstawowe wartości demokratyczne oraz godność narodu polskiego. Ich obecność na terenie Polski budzi uzasadnione kontrowersje i negatywne skojarzenia, dlatego istotne jest podjęcie działań mających na celu ich definitywne usunięcie.

Mając na uwadze powyższe, poseł Janusz Kowalski zwrócił się o odpowiedź na następujące pytania:

1. Ile pomników komunistycznych znajduje się obecnie na terenie Polski?

2. Czy rząd posiada plan likwidacji pomników komunistycznych i w jaki sposób ma być przeprowadzona ta procedura?

3. Kiedy przewiduje się zakończenie procesu demontażu pomników komunistycznych oraz jakie są główne kryteria wyboru obiektów do usunięcia?

4. Jakie kwoty zostały zaplanowane w budżecie państwa na realizację działań związanych z demontażem pomników komunistycznych?

Proszę także o przedstawienie listy pomników komunistycznych znajdujących się na terenie Polski, wraz z ich lokalizacją oraz informacją na temat statusu działań związanych z ich likwidacją.

Oto odpowiedź Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 18 kwietnia 2024 roku:

Ad 1.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie prowadzi statystyki dotyczącej liczby pomników komunistycznych, które obecnie znajdują się na terenie Polski. Na podstawie art. 1 pkt 6 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102) do właściwości IPN należą sprawy, których zakres czasowy obejmuje okres od 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r. Sprawami dekomunizacji pomników zajmuje się Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Warszawie.

Ad 2.

Kwestie związane z likwidacją z przestrzeni publicznej pomników, które propagują symbole, osoby, organizacje, wydarzenia lub daty symbolizujące komunizm lub inny ustrój totalitarny zostały uregulowane w ustawie z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz. U. z 2018 r. poz. 1103, dalej: „ustawa”). Zgodnie z art. 19 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, 803, dalej: „Kpa”) organy administracji publicznej obowiązane są przestrzegać z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Przy czym przez właściwość rzeczową należy także rozumieć właściwość instancyjną służącą do wyznaczenia organu administracji publicznej, władnego do załatwienia określonej kategorii spraw poprzez wydanie decyzji administracyjnej w pierwszej instancji. Wydawanie decyzji dotyczących usunięcia pomników, zgodnie z art. 5b ust. 1 i 2 Ustawy, należy do kompetencji wojewody. Wojewoda rozstrzyga o likwidacji pomnika po zasięgnięciu opinii Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Koszty związane z usunięciem pomnika ponosi właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości, na której znajduje się pomnik. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego jest zaś organem wyższego stopnia. Właściwość instancyjna związana jest z wyrażoną w art. 15 Kpa zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, determinującą konieczność ustawowego wyznaczenia dwóch organów – niższego i wyższego stopnia w administracyjnym toku instancji. Jej realizacja, polegająca na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy najpierw przez organ pierwszej instancji, a następnie - w wyniku złożenia środka zaskarżenia - przez organ wyższego stopnia, możliwa jest jedynie przy zachowaniu właściwości instancyjnej. Z powyższego wynika, że do czasu wydania przez właściwy miejscowo organ I instancji decyzji w przedmiocie obowiązku usunięcia pomnika i ewentualnego skutecznego wniesienia środka zaskarżenia przez stronę postępowania Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, jako organ wyższego stopnia, nie jest uprawniony do podejmowania działań na podstawie art. 5b ust. 1 ustawy. Aktualnie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi cztery postępowania odwoławcze w sprawach dotyczących obowiązku usunięcia pomnika.

Ad 3.

MKiDN nie dysponuje informacjami o terminie zakończenia demontażu pomników komunistycznych. Art. 5a ustawy określa, które obiekty podlegają likwidacji oraz te, w stosunku do których nie stosuje się jej przepisów.

Ad 4.

Koszty związane z usunięciem pomnika ponosi właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości, na której znajduje się pomnik. Sprawami dekomunizacji pomników zajmuje się Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Warszawie, które dysponuje informacjami dotyczącymi lokalizacji pomników, które podlegają ustawie.

Źródło: https://www.sejm.gov.pl